Lục Ngạn là một huyện miền núi, nằm ở phía Đông Bắc của tỉnh Bắc Giang, có diện tích tự nhiên 1.017,28km2; với 8 dân tộc anh em: Kinh, Nùng, Tày, Sán Dìu, Sán Chí, Cao Lan, Hoa và Dao; dân tộc thiểu số chiếm 49%; được phân bố khá đều ở 29 xã và một thị trấn (có 12 xã vùng cao). Nơi đây đã giao thoa và kết tinh nhiều tinh hoa văn hoá, là gạch nối cho sự giao thoa, phát triển văn hoá của các vùng, miền.(phía Bắc và Đông Bắc của Lục Ngạn giáp ranh 3 huyện: Hữu Lũng, Chi Lăng và Lộc Bình của tỉnh Lạng Sơn). Huyện không chỉ có tiềm năng kinh tế phát triển, là vùng cây ăn quả nổi tiếng của cả nước, mà còn có bề dầy về truyền thống văn hoá các dân tộc. Không chỉ là miền trái ngọt mà còn là miền di sản văn hoá phi vật thể, trong đó nổi bật là công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá các dân tộc thiểu số. Có thể khẳng định rằng: Huyện Lục Ngạn đã và đang là huyện làm tốt công tác này trước khi có nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ 5 (khoá VIII) ở khắp các xã trong huyện, được phát triển cả bề rộng và chiều sâu, góp phần to lớn vào việc thực hiện thành công đề án “Xây dựng huyện điểmVăn hoá miền núi Lục Ngạn giai đoạn 2002-2012” và những năm tiếp theo, góp phần tích cực vào thực hiện thắng lợi các nghị quyết của Đảng và về công tác phát triển sự nghiệp văn hoá trên các mặt hoạt động.

Về bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử văn hoá: tính đến hết năm 2015, toàn huyện có 46 di tích được xếp hạng, trong đó có 01 di tích lịch sử cấp Quốc gia. Hiện, các di tích trên địa bàn đều được trùng tu, tôn tạo, điển hình như: Đền, chùa Hả (xã Hồng Giang); đền, chùa Khánh Vân (thị trấn Chũ); chùa Am Vãi (xã Nam Dương); đình, chùa Nội Bàng (xã Trù Hựu); đình, chùa Biển Động (xã Biển Động)…

Tìm lại câu hát.

Sau bao biến cố của lịch sử, hát dân ca các dân tộc ở các chợ phiên trong huyện của đồng bào các dân tộc vùng Lục Ngạn đã mai một. Tượng tự như cách gọi của Sa Pa và Mèo Vạc là “chợ tình”. Vậy chúng ta cùng ngược dòng thời gian tìm về nguồn cội hát hội. Từ những năm 80 của thế kỷ trước, các chợ từ vùng cao là Thác Lười (xã Tân Sơn ngày 2 và 7 tháng Giêng) tới chợ Chũ (ngày 3, ngày 8), chợ Kép (ngày 4 và 9), chợ Biển (ngày 5 và 10), chợ Lim (ngày 6 và 11), chợ Kim (ngày 2 và 7) các dân tộc thiểu số xúng xính áo quần, ngựa xe, bộ hành xuống chợ, dập dìu trong các điệu hát giao duyên của dân tộc mình. Các điệu hát của đồng bào các dân tộc có tự bao giờ không ai còn biết nữa. Dân tộc Nùng có hát lượn, sloong hao, dân tộc Sán Dìu có hát soọng cô, dân tộc Sán Chí có hát shắng cộ, dân tộc Tày có hát then, phong slư… dân tộc Cao lan có hát sình ca, dân tộc Dao có hát páo dung.v.v. đó là các điệu hát trong ngày hội chợ để trao duyên, tự tình. Giờ đây đã có cải biên, đặt lời mới về nội dung cho các phong trào, các nhiệm vụ chính trị của Đảng, Nhà nước và địa phương.

Để bảo tồn, phát huy, phát triển dân ca các dân tộc thiểu số: Từ mùa xuân năm 1996, phòng Văn hoá- Thông tin huyện đã tham mưu cho Huyện và tổ chức “Hội hát dân ca các dân tộc Lục Ngạn” tại khu du lịch sinh thái Khuôn Thần, nơi có không gian lý tưởng cho hát dân ca các dân tộc. Các hoạt động cắm trại, các trò chơi dân gian được tái hiện cùng các câu hát dân ca dặt dìu. Sau 2 năm tổ chức tại Khuôn Thần đã làm sống lại không khí hát dân ca, thu hút nhiều dân tộc tham gia và được dư luận đánh giá cao. Từ mùa Xuân năm 1998, Sở Văn hoá- Thể thao và Du lịch đã phối hợp với UBND huyện Lục Ngạn tổ chức Hội với quy mô toàn tỉnh tại Sân vận động trung tâm huyện lỵ Lục Ngạn. Nay, sau 21 năm mở hội liên tục, đã thành thông lệ, hàng năm cứ đến ngày 17,18 tháng hai âm lịch (ngày hát hội chợ truyến thống) Ngày hội Văn hoá- Thể thao các dân tộc lại mở tại trung tâm huyện ly Lục Ngạn (và ngày 11 và 12 tháng Giêng tại xã Tân Sơn, huyện Lục Ngạn là Ngày hội Văn hoá-Thể thao các dân tộc vùng cao Lục Ngạn). Khi hoa vải đang nở trắng nương đồi cũng là lúc các bóng áo chàm xuống núi tìm nhau qua câu sloong hao, câu sli, câu lượn. Từ đó, năm nào Huyện cũng tổ chức với hình thức, quy mô ngày càng mở rộng, “cánh diều dân ca” lại được “luồng gió mới” đẩy lên cao đó là Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ 5 (khoá VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.

Phát huy và phát triển

Từ những thành công ban đầu, lớp dạy hát dân ca dân tộc Nùng được mở đầu tiên tại xã Tân Sơn nay đã hình thành, tổ chức được các CLB hát dân ca của các dân tộc từ thôn bản để phục hồi, phát huy, truyền dạy cho lớp trẻ đều được thể hiện, giao lưu trong các ngày lễ, Tết, ngày hội của địa phương. Các trang phục dân tộc cũng được may mới, các món ẩm thực dân tộc được phát huy để thi, trình diễn trong ngày lễ hội, trong lễ cưới, hỏi đã trở thành phong trào được nhân dân đồng tình, hưởng ứng.
Đến nay, huyện đã thành lập được 26 CLB hát dân ca ở các xã: Quý Sơn, Giáp Sơn, Nam Dương, Thanh Hải, Hồng Giang, Biên Sơn. Biển Động, Tân Hoa, Tân Sơn, Tân Mộc, Hộ Đáp, Kim Sơn, Kiên Lao, Đèo Gia, Phượng Sơn, Nghĩa Hồ, Sơn Hải và Phong Vân; đại diện cho 5 dân tộc: Sán Dìu, Nùng, Sán Chí. Cao Lan và Tày (CLB hát dân ca dân ca Sán Dìu có 12, Nùng có 10, Tày có 2 và hát dân ca Sán Chí có 1, dân ca Cao Lan có 1); số lượng CLB nhiều nhất là xã Giáp Sơn, có cả hai loại hình hát dân ca là Sán Dìu và dân ca Nùng; Xã Quý Sơn có dân ca Sán Dìu và dân ca Tày. 6 năm gần đây, huyện đã tổ chức “Giao lưu hát dân ca các dân tộc” cho các CLB trong huyện tại các xã: Quý Sơn 2011, Giáp Sơn 2012, Kiên Lao 2013, Phong Vân 2014, Biên Sơn 2015 và Tân Sơn 2016. “Ngày hội Văn hoá- Thể thao các dân tộc” được mở tại trung tâm huyện lỵ Lục Ngạn, là một trong 4 hội lớn của tỉnh Bắc Giang, mang đậm sắc mầu dân tộc, đem lại hiệu quả xã hội cao và nghiêm túc trong hoạt động lễ hội.

Nét mớí của Ngày hội những năm gần đây có tổ chức hát Quan họ trên hồ Thanh Niên, trương bày sinh vật cảnh, trình diễn thư pháp của CLB thư pháp Lục Ngạn, trưng bày và bán các sản phẩm văn hoá ẩm thực: mật ong, vải thiều khô, mỳ Chũ, rượu Kiên Thành…thi văn hoá ẩm thực, thi bày cỗ truyền thống của mỗi xã làm một mâm cỗ cổ truyền. Các hoạt động Văn hoá, thể thao, thi cắm trại, thi các trò chơi dân gian, đu, chọi gà, kéo co, đẩy gậy, ném còn, bịt mắt đập niêu… và các môn thi đấu thể thao diễn ra sôi nổi. Đặc biệt là 2 sân khấu thi văn nghệ ca, múa, nhạc tổng hợp và thi hát đối đáp dân tộc của 26 CLB hát dân ca dân tộc trong huyện, thi trình diễn trang phục dân tộc được chuẩn bị kỹ lưỡng. Các tỉnh bạn tham gia giao lưu: Từ cồng chiêng Hoà Bình, các vũ điệu xoè Thái Sơn La, các làn điệu dân ca, dân vũ của Lạng Sơn, đến câu ví dặm của Nghệ An…các CLB hát dân ca các dân tộc của các tỉnh: Tuyên Quang, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Lạng Sơn…cũng tự kết nối , giao lưu với các CLB của Lục Ngạn và cùng nhau về Ngày hội của Lục Ngạn. Đặc biệt, các ngày hội của các xã và của huyện những năm gần đây đã tự hát theo nhóm sở thích, từng gốc cây, vạt cỏ cùng quện vào câu hát tự lúc nào, phong cách ấy đã trở về, trở lại sau những năm “hát mồi” trên sân khấu. Trang phục đi dự hội đúng theo lối cổ truyền, sắc chàm tươi rói bên hoa đào ngày Xuân.

Công tác phát huy và phát triển các loại hình văn hoá phi vật thể được coi trọng, việc sưu tầm, in ấn các ấn phẩm văn hoá: Dân ca Sán Chí, dân ca Cao Lan, dân ca Sán Dìu; Tập sách “Truyền thống Văn hoá-Thông tin huyện Lục Ngạn”; các tập ca khúc, các đĩa VCD hát về quê hương Lục Ngạn được in ấn, phát hành tới các cơ sở. Từ năm 2001 đến nay, phòng Văn hoá Thông tin phối hợp với các CLB tổ chức các lớp hát dân ca các dân tộc và truyền dạy chữ Hán-Nôm cho dân tộc Nùng ở Tân Sơn, Biên Sơn; cho dân tộc Sán Dìu ở các xã, Quý Sơn, Giáp Sơn…Mỗi CLB hát dân ca ra đời được huyện hỗ trợ 3 triệu đồng để may sắm trang phục dân tộc. Công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc được phát triển hài hoà, gắn với phong trào “Toàn dân đoàn kết XDĐSVH”. Các hội thi, hội diễn đều có nội dung, chủ đề về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc, gắn với nội dung các cuộc thi, góp phần tích cực, tạo đà cho việc thúc đẩy kinh tế xã hội của huyện. Có những nỗ lực như vậy, năm 2012, dân các Sán Chí (xã Kiên Lao) và dân ca Cao Lan (xã Đèo Gia) đã được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du Lịch công nhận là di sản văn hoá Phi vật thể cấp Quốc gia.

Trở thành Di sản văn hoá trong tương lai

Để bảo tồn, phát huy thế mạnh và tiềm năng văn hoá các dân tộc Lục Ngạn, đi đôi với phát triển kinh tế, Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Lục Ngạn ngoài sự nỗ lực của chính mình cũng rất mong có sự quan tâm hơn nữa của các cấp, các ngành chức năng về việc bảo tồn các di sản văn hoá này. Đồng thời, đề nghị Sở Văn hoá-Thể thao và Du lịch, UBND tỉnh Bắc Giang, Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch xem xét để làm thủ tục xếp hạng cho “Ngày Hội Văn hoá-Thể thao các dân tộc huyện Lục Ngạn” trở thành Di sản văn hoá phi vật thể cấp Quốc Gia trong tương lai gần.
Lục Ngạn, miền trái ngọt, miền của di sản văn hoá.

 Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lại Thanh Sơn trao bằng công nhận Di sản văn hoá phi vật thể cấp Quốc gia cho dân ca Sán Chí và dân ca Cao Lan trong Ngày hội năm 2013.

 Hát dân ca dân tộc Sán Dìu với 3 chị em ruột trên sân khấu của đơn vị xã Tân Mộc, huyện Lục Ngạn năm 2016.

 Cắm trại trong Ngày hội.

Thi văn hoá ẩm thực trong Ngày hội.

 Hát Quan họ trên hồ trong Ngày hội.

Thi trang phục trong Ngày hội.

Sắc chàm tham dự Ngày hội.

Bá Đạt – 169 Minh Khai, thị trấn Chũ, Lục Ngạn, BG