Mấy lần được vinh dự diện kiến ông tại nhà riêng, lần nào tôi cũng thấy ở ông một sự thông tuệ hiếm có. Năm nay, kỷ niệm 71 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9, tôi lại mở những ghi chép trong lần được nghe ông kể chuyện, nhất là câu chuyện về tinh thần sáng tạo trong Cách mạng Tháng Tám ở Hà Nội…

Chủ tịch nước Trương Tấn Sang gặp mặt các cựu lãnh đạo Việt Minh thành Hoàng Diệu (ngày 16-7-213). Trong ảnh: Đại tướng Nguyễn Quyết đứng hàng đầu, thứ tư từ phải sang.

Hơn bảy thập kỷ trước, Nguyễn Quyết – người thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi, đã gánh vác trọng trách Bí thư Thành ủy Hà Nội, lãnh đạo Tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

Bây giờ, vị Bí thư Thành ủy ngày ấy đã ở tuổi 94, vẫn tráng kiện và thông tuệ, giọng nói truyền cảm và rành mạch từng câu. Khi chạm đến câu chuyện trong ký ức, Đại tướng đã cho chúng tôi hình dung lại những ngày tháng Tám lịch sử ấy…

Nửa đầu tháng Tám 1945, khi mà cao trào cách mạng lên cao hừng hực, nhưng vấn đề quyết định khởi nghĩa vào ngày giờ nào, bằng phương thức gì để có thể giành thắng lợi trong khi chưa nhận được mệnh lệnh của Trung ương là vấn đề mà vị Bí thư trẻ tuổi ấy, cùng với những đồng chí trong Thành ủy Hà Nội phải suy nghĩ, đắn đo, bàn bạc, thậm chí là phải tranh luận gay gắt. Ngày 15-8-1945, nghe tin quân Nhật đầu hàng Liên Xô và Đồng minh thì ngày 16-8, Xứ ủy lập Ủy ban khởi nghĩa ở Hà Nội và vẫn chỉ thị cho Hà Nội vừa chuẩn bị tích cực cho cuộc khởi nghĩa, tuy nhiên, chưa có quyết định ngày giờ và phương thức khởi nghĩa. Nắm chắc tình hình của ta và của địch qua các hoạt động tuyên truyền xung phong, Thành ủy quyết định khởi nghĩa vào ngày 19-8 tập trung vào đối tượng là bộ máy chính quyền tay sai của Nhật bằng các lực lượng chính trị của đông đảo quần chúng có lực lượng vũ trang làm nòng cốt để bao vây, uy hiếp giành chính quyền ở các cơ quan đầu não của ngụy quyền trong thành phố. Cuộc đấu tranh với phương châm vừa kiên quyết, vừa mềm dẻo, vừa thuyết phục, kết hợp với áp lực mạnh mẽ của đông đảo quần chúng và đấu tranh ngoại giao… Dưới sự lãnh đạo của ông và Thành ủy, Hà Nội đã giành thắng lợi trọn vẹn: Đập tan bộ máy cai trị của thực dân Pháp và tay sai, giành chính quyền.

Như sống trong không khí hào hùng của sự kiện lịch sử trọng đại đó, Đại tướng sôi nổi: “Đây là một quyết định rất đúng đắn, đầy tính tự tin, chủ động sáng tạo và cũng rất độc đáo, không theo một mẫu nào có sẵn, với một phương thức rất phù hợp với tình hình thực tế của địa phương nhưng cũng rất táo bạo vì nó xảy ra ở một vị trí chiến lược, trong khi chưa có lệnh của Trung ương. Điều đó cũng nói lên tính độc lập không ỷ lại, chờ đợi, dám quyết đoán, dám chịu trách nhiệm trước dân, trước Đảng trong tình thế cấp bách ở một thời cơ có một không hai. Với quyết định đó và với phương thức đó, cuộc Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội đã giành thắng lợi rực rỡ, trọn vẹn, không phải đổ máu, không chỉ có giá trị ở địa phương mà cả trong phạm vi toàn quốc và cả thế giới”.

Ông nói: “Ngày 19-8 hôm ấy là một ngày chủ nhật đẹp trời cả nghĩa đen và nghĩa bóng của nó”. Hà Nội rực màu cờ đỏ. Hàng vạn người với gậy gộc, mã tấu, dao phát bờ, câu liêm,… hừng hực khí thế. Và người Bí thư Thành ủy trẻ trung, nhiệt huyết ấy luôn đứng ở vị trí tiên phong, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trước dân, trước Đảng…
*
Một ngày xuân năm nay, đoàn cán bộ Nhà xuất bản Quân đội nhân dân đến thăm nhà Đại tướng, lại được nghe ông kể chuyện về Cách mạng Tháng Tám, vừa được ông ký tặng sách mới, cuốn “Khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội năm 1945 – Giá trị lịch sử và hiện thực” của nhiều tác giả, mà trong đó phần nhiều là những trang viết của ông…

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng sôi nổi hơn bảy thập kỷ, qua nhiều cương vị khác nhau, dù trăm công nghìn việc, ông vẫn luôn dành tâm huyết, thời gian để viết. Viết, với ông đó là sự tổng kết của chính bản thân mình và những tổ chức ông từng tham gia công tác, lãnh đạo, chỉ đạo. Mà đặc biệt, dấu ấn trên cương vị Bí thư Thành ủy Hà Nội trong việc tổ chức lãnh đạo thành công cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội trong Cách mạng Tháng Tám 1945 với nhiều bài học sáng tạo mà ông rất tâm đắc. Cuốn sách này là tâm nguyện bấy lâu của ông, bởi theo ông, đã khá nhiều trang sách, báo viết về cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội, nhưng để bạn đọc có một hiểu biết hệ thống về nó thì vẫn cần phải có một cuốn sách chuyên khảo. Như trong “Lời nói đầu” của cuốn sách này đã khẳng định: “Kinh nghiệm khởi nghĩa ở Hà Nội với lực lượng vũ trang làm nòng cốt, dùng sức mạnh chính trị và ngoại giao vô hiệu hóa sức mạnh quân sự của kẻ thù để giành thắng lợi trong điều kiện lịch sử cụ thể và tình thế cách mạng cho phép đã trở thành một bài học sáng tạo có tính chiến lược, không chỉ mang lại giá trị thực tiễn trong khởi nghĩa mà còn được đúc kết thành lý luận để Đảng ta chỉ đạo việc xây dựng lực lượng và sử dụng các hình thức đấu tranh quân sự, kết hợp với đấu tranh chính trị, đấu tranh ngoại giao, góp phần giành thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược cũng như trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay”.

Cầm trên tay cuốn sách mới, bìa cứng, in ấn trình bày đẹp, ông kể, mấy hôm trước, đoàn đại biểu lãnh đạo Đảng bộ, chính quyền, đoàn thể Thủ đô Hà Nội đến thăm, được ông tặng sách; ông lại nhắc đến bài học của sự sáng tạo cách đây hơn bảy mươi năm nhưng vẫn còn nguyên giá trị. Ông nhấn mạnh: “Cách mạng Tháng Tám có thể nói là tiêu biểu của tinh thần đổi mới, và cho đến nay thì Đảng ta vẫn tiếp tục tinh thần đổi mới đó trong bối cảnh mới, xu thế mới, vận hội mới. Trong cuộc gặp với các đồng chí lãnh đạo Thủ đô, tôi khẳng định là Hà Nội phải luôn đi đầu trong sự nghiệp đổi mới. Nói rất trùng hợp với quá khứ, hiện tại và tương lai. Đúng như Đảng ta đã chứng minh là không đổi mới thì không tồn tại được. Thời kỳ nào Thủ đô cũng đi đầu. Cuốn sách này các đồng chí vừa xuất bản là nói về cái sáng tạo của một sự kiện lịch sử trong quá khứ, nhưng nó có giá trị xuyên suốt mọi thời đại. Đó là cách mạng mà không sáng tạo, không đổi mới là không tồn tại. Cái độc đáo của cách mạng Việt Nam là sáng tạo, sáng tạo và sáng tạo. Tất nhiên sự sáng tạo này đều phải dựa trên cơ sở nắm vững và giữ vững chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Cho nên cuốn sách này ôn lại chuyện cũ, bài học của sự sáng tạo trong đấu tranh giành chính quyền ở Thủ đô trong Cách mạng Tháng Tám, nhưng nó vẫn rất có tính thời sự. Thời kỳ nào thì trong lãnh đạo cách mạng, Trung ương Đảng ta đều lấy kinh nghiệm ở một địa phương rồi nhân rộng ra toàn quốc. Kinh nghiệm của Hà Nội trong Cách mạng Tháng Tám là sự tiêu biểu cho tinh thần sáng tạo, giành thắng lợi mà không đổ máu, đã được Trung ương rút kinh nghiệm để kịp thời có đường lối lãnh đạo kháng chiến toàn quốc, một trong những nhân tố quyết định thắng lợi vang dội của cuộc cách mạng vĩ đại này. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng nói rằng, trong kháng chiến chống thực dân Pháp cũng như chống đế quốc Mỹ, chính từ sự sáng tạo của quần chúng ở các địa phương đã giúp cho chúng ta có được đường lối chiến tranh nhân dân mang đặc điểm riêng biệt của Việt Nam”.

Ngừng lời, Đại tướng Nguyễn Quyết nhìn chúng tôi, những cán bộ làm công tác xuất bản quân sự với ánh nhìn trìu mến, rồi nói tiếp: “Các đồng chí làm công tác xuất bản quân sự cũng phải luôn sáng tạo. Sáng tạo mang tính nhân văn, tính chân – thiện – mỹ. Làm sao để sách là một trong những sản phẩm văn hóa lâu bền, lưu giữ những tư liệu lịch sử để đời đời con cháu thế hệ sau biết được những gì cha ông đã làm nên. Chính từ mục đích như thế mà tôi vẫn luôn luôn đọc sách, và cố gắng nhớ lại, suy ngẫm và viết sách…”. Vâng, chúng tôi trân quý những gì Đại tướng đã chỉ dạy. Và cũng thấy được những trách nhiệm lớn lao của người lính làm sách trước những đòi hỏi của sự đổi mới, sáng tạo không ngừng…

Nguyễn Hoàng Sáu