Tóm lược:

– Ngày 12/3/1945 Ban thường vụ trung ương Đảng ra một chỉ thị lịch sử “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” thì ngay tối hôm đó, cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở xã Xuân Biều thuộc Hiệp Hòa đã thành công, sớm nhất trong cả nước.

– Ngày 1/6/1945 giành chính quyền ở huyện thành công. Huyện Hiệp Hòa là huyện giành chính quyền đầu tiên trong hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh.

Đêm 9/3/1945 Nhật nổ súng đánh bại các đội quân Pháp ở thị xã Phủ Lạng Thương và thị xã Bắc Ninh, cả bộ máy cai trị của Pháp ở hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang đầu hàng.

Sáng ngày 10/3/1945 một đồng chí trong Ban cán sự tỉnh Bắc Ninh phụ trách Từ Sơn, Tiên Du đang ở Trung Mầu triệu tập họp chi bộ, quyết định phát động quần chúng nổi dậy khởi nghĩa. Ngay tối hôm đó tự vệ ra lệnh hào lý trong làng mang bằng triện ra nộp.

Tối 11/3/1945 Việt minh làng Dương Húc (huyện Tiên Du) cho gọi lý trưởng và thủ quỹ ra đình để tịch thu bằng triện, tuyên bố thủ tiêu chính quyền đế quốc.

Được tin Trung Mầu và Dương Húc khởi nghĩa, Ban cán sự tỉnh nhận định khởi nghĩa lúc này là quá sớm, không đúng lúc, có thể bị Nhật đàn áp và ra lệnh phải khôn khéo trả lại bằng triện cho hào lý, thực hiện chính quyền hai mang.

Ngay đêm Nhật đảo chính Pháp 9/3/1945 Hội nghị mở rộng của Ban thường vụ trung ương Đảng đã họp tại chùa Đồng Kỵ, sau bị lộ nên chuyển sang làng Đình Bảng, do đồng chí Trường Chinh chủ trì, để đánh giá tình hình và đề ra chủ trương mới. Ngày 12/3/1945 Ban thường vụ trung ương đã ra một chỉ thị lịch sử “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Khẩu hiệu lúc này là “Đánh đuổi phát xít Nhật, thành lập chính quyền cách mạng của nhân dân”, “Nơi nào có điều kiện thì phát triển chiến tranh du kích, giành chính quyền ở địa phương”, “Phá kho thóc, giải quyết nạn đói”.

Sau khi dự Hội nghị mở rộng của Ban thường vụ trung ương , đồng chí Lê Thanh Nghị (đặc phái viên của Trung ương, chỉ đạo phong trào chống Nhật ở các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Phúc Yên) và đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh (Bí thư Ban cán sự đảng tỉnh Bắc Giang) nhận lệnh của Tổng Bí thư Trường Chinh về ngay Hiệp Hòa để chỉ đạo phong trào. Về tới xã Xuân Biều thuộc tổng Cẩm Bào (đó là đơn vị hành chính thời phong kiến, nay là làng Xuân Biều thuộc xã Xuân Cẩm), thấy chính quyền địch ở đây hoang mang dao động đến cao độ, nhân dân sôi sục khí thế đấu tranh, hai đồng chí quyết định phát động quần chúng khởi nghĩa giành chính quyền. Địa thế của Xuân Biều khá nhạy cảm, sang bên kia sông Cầu là huyện Sóc Sơn, ngược sông Cầu lên Thái Nguyên, xuôi sông Cầu về địa phận huyện Yên Phong, Từ Sơn.

Chiều 12/3/1945 các đồng chí Lê Thanh Nghị, Nguyễn Trọng Tỉnh, Hà Thị Quế, Lê Thị Thuận (tức Thái Bảo), Phạm Yên… dời nơi ở của mình (nhà ông Nguyễn Văn Đĩnh) đến họp tại đình Xuân Biều họp bàn kế hoạch khởi nghĩa. Thực hiện kế hoạch khởi nghĩa cướp chính quyền, tự vệ bí mật tiếp cận lý trưởng Nguyễn Văn A để tước bằng triện, giấy tờ. Lấy được bằng triện, ngay lập tức tối hôm đó, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại đình Xuân Biều, có hơn 70 tự vệ và 300 quần chúng tham gia. Đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh tuyên bố thủ tiêu chính quyền cũ, thành lập chính quyền cách mạng, thành lập Ủy ban dân tộc giải phóng xã do đồng chí Nguyễn Bá Minh (tức Kiểm Ê) làm chủ tịch gồm 5 người. Các tổ tự vệ quần áo chỉnh tề, lần lượt biểu dương lực lượng. Trước đông đảo nhân dân đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh thay mặt chính quyền mới đọc lời thề danh dự: “1. Xin thề: hết lòng trung thành với cách mạng dù phải hy sinh cũng không lùi bước ! 2. Xin thề: đoàn kết dưới ngọn cờ Việt Minh, chặt tan xiềng xích phát xít, phá tan gông cùm nô lệ! Tiến lên! Tiến lên! Việt Nam độc lập muôn năm!”. Hàng trăm người đồng thanh hô vang “Xin thề”, “Tiến lên”.

Trong hồi ký của đồng chí Lê Thanh Nghị có ghi “Không vui sướng làm sao được, bao nhiêu năm hoạt động bí mật, phong trào ta đã đến lúc nhảy ra ánh sáng. Chính quyền cách mạng lần đầu tiên thành lập ở xã nhỏ bé này cho thấy tất cả sức mạnh của Đảng, của nhân dân. Điều mà Đảng vừa quyết định chiều hôm qua, nay đã thành sự thật”. Đây là cuộc khởi nghĩa giành chính quyền cấp xã thắng lợi đầu tiên nhờ vận dụng chỉ thị ngày 12/3/1945 của Ban thường vụ trung ương Đảng về khởi nghĩa từng phần, tạo điều kiện tiến tới tổng khởi nghĩa, điều đó đã chứng minh chủ trương nêu trong “Chỉ thị” là hoàn toàn đúng đắn.

Ngày 13/3/1945 Ủy ban dân tộc giải phóng làng Trung Định được thành lập do đồng chí Đỗ Văn Kế làm chủ tịch, xóa bỏ hoàn toàn chính quyền cũ ở đây, thành lập chính quyền mới, tịch thu được hết thóc lúa, súng đạn thuốc men, tù nhân chính trị và thường phạm được giải phóng.

Từ đêm 12/3/1945 và ngày 13/3/1945 bọn địch ở đồn điền Vát vô cùng hoảng sợ trước phong trào cách mạng của quần chúng đã bỏ chạy, chủ đồn điền Vát cũng bỏ chạy. Ngày 13/3/1945 Ủy ban dân tộc giải phóng Xuân Biều, Trương Định đã huy động tự vệ và quần chúng đông tới 3000 người rầm rộ kéo đến bao vây đồn điền Vát. Tự vệ ta xông lên phá cổng, dỡ rào trước tiếng hò reo vang dậy của quần chúng. Chỉ sau mấy tiếng đồng hồ, toàn bộ số thóc và trâu bò trong đồn điền đã thuộc về nhân dân, thu được 8 khẩu súng.

Ngày 15/3/1945 một cuộc mít tinh lớn được tổ chức ở chợ Vân, đồng chí Lê Thanh Nghị và đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh lên diễn thuyết hô hào quần chúng phá kho thóc của Nhật, chống Nhật thu thuế, trừng trị bọn phản động, thành lập chính quyền cách mạng. Lập tòa án nhân dân xét xử hai tên phản động là Lý Trúc (ở Vân Xuyên) và Chánh hội Bảng (ở Ca Sơn Hạ, Phú Bình). Những tên cướp gây mất trật tự an ninh, có nợ máu với nhân dân cũng bị trừng trị nghiêm khắc. Chính quyền cũ bị thủ tiêu, chính quyền mới được thành lập và kêu gọi nhân dân rào làng, giữ gìn trị an, bảo vệ chính quyền.

Ngày 16/3/1945 một cuộc biểu tình thị uy gồm trên 1000 người của tự vệ và quần chúng hai tổng Hoàng Vân, Ngọc Thành và khu ấp Ba Huyện được tổ chức. Đoàn biểu tình đi qua đồn Trị Cụ đến thẳng đồn điền Cọ phá kho lấy thóc. Bọn lính ở đồn Trị Cụ hoang mang sợ hãi. Trước tình hình ấy chánh bảo an Bắc Giang điện cho đồn trưởng Trị Cụ: “Chống được với Việt Minh thì chống. Không chống được thì nhanh chóng rút về Thái Nguyên”. Đồn trưởng người Pháp đã mang theo 20 lính bỏ chạy về Thái Nguyên. Được tin này, đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh chỉ đạo tiến công địch. Sáng 17/3/1945 tự vệ khu bắc Hiệp Hòa vũ trang bằng số súng đạn mới thu được, dưới sự chỉ huy của đồng chí Nguyễn Văn Ấp, Ngô Thị Liên và đồng chí Ư (một cán bộ quân sự của khởi nghĩa Bắc Sơn) phục kích đánh địch. Tự vệ ta vận động qua bờ mương, bờ ruộng đón đánh địch ở cánh đồng Hoàng Lại. Địch bắn trả quyết liệt. Nhân dân ở các làng ấp xung quanh cũng trang bị giáo mác gậy gộc hỗ trợ. Tự vệ Ca Sơn Hạ đang luyện tập cũng cũng được lệnh vượt hàng cây số đến phối hợp chiến đấu. Do địa hình trống trải lại đánh ban ngày nên yếu tố bất ngờ bị hạn chế, vũ khí kém hơn địch và kinh nghiệm chiến đấu chưa nhiều nên ta hy sinh 13 chiến sỹ, địch chạy về đồn Hà Châu (phủ Phú Bình). Sau khi đại bộ phận binh lính ở đồn Trị Cụ bỏ trốn, một số thanh niên lao tù cứu quốc đã lãnh đạo anh em tù nhân nổi dậy tước súng địch, phá nhà tù Trị Cụ.

Như vậy chỉ trong 5 ngày từ 12/3 đến 17/3/1945 nhân dân ở nhiều xã đã lật đổ chính quyền cũ, phá kho thóc để cứu đói cho nhân dân. Chính quyền cách mạng thành lập suốt một dải từ Hoàng Vân đến Xuân Cẩm, Mai Đình. Chính quyền địch từ huyện đến các xã còn lại đang lung lay tan rã tận gốc. Ở huyện lỵ có một tiểu đội lính Nhật 9 người và một số lính ở các đồn binh ngày đêm tuần tra canh gác và rất hoang mang.

Ban cán sự tỉnh chủ trương đánh úp huyện lỵ vào ngày 20/3/1945. Ta xuất kích từ Hoàng Liên chia làm 3 đội. Đội 1 có 10 tự vệ giả làm dân đi làm ấp về. Đội 2 có 4 tự vệ do đồng chí Lương Văn Đài chỉ huy. Đội 3 có 10 tự vệ làm nhiệm vụ đánh chiếm lô cốt, khống chế huyện lỵ. Song do trinh sát không nắm chắc tình hình nên bị lộ, địch ra sức canh phòng, ta phải hoãn trận đánh.

Đêm ngày 25/3/1945 tiểu đội du kích tập trung đầu tiên của tỉnh Bắc Giang gồm 13 người với 12 súng do một đồng chí trong Ban cán sự tỉnh trực tiếp phụ trách được thành lập tại làng Soi (phủ Phú Bình). Tiểu đội gồm một số tự vệ trung kiên của Hiệp Hòa, Phú Bình và một số thanh niên mới thoát khỏi nhà tù Trị Cụ. Đồng thời ta ra bản nhật lệnh ký tên “Việt nam giải phóng quân tỉnh Bắc Giang”, trong đó nhấn mạnh “Nếu ai trái lệnh sẽ bị giải phóng quân trừng trị”. Bản nhật lệnh được thông báo về các địa phương làm cho địch càng run sợ. Cùng với lệnh giới nghiêm, hiệu lệnh báo động chiến đấu cũng được thống nhất từ trên xuống dưới, làng nọ sang làng kia: hai hồi trống nổi lên thì tự vệ ra các vị trí chiến đấu, trống đánh liên hồi thì cuộc chiến đấu đang quyết liệt và mọi người ở các làng xung quanh phải ra tiếp ứng, trống đánh một hồi ba tiếng một thì báo yên.

Để biểu dương lực lượng, phát động lòng căm thù, ngày 1/4/1945 Ban cán sự tỉnh và chi bộ đảng Hoàng Vân quyết định tổ chức cuộc mít tinh do đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh chỉ đạo để truy điệu 13 chiến sĩ hy sinh trong trận chiến đấu ở cánh đồng Hoàng Lại. Tuy chỉ cách đồn Hà Châu 2 km nhưng hàng ngàn quần chúng các huyện Hiệp Hòa, Phú Bình, Phổ Yên đã nô nức tham gia cuộc mít tinh. Tại đây đơn vị vũ trang đầu tiên của tỉnh ra mắt, càng làm cho quần chúng thêm tin tưởng.

Từ 15/4 đến 20/4/1945 Hội nghị quân sự cách mạng Bắc Kỳ lần thứ nhất họp tại nhà ông Ngô Văn Đông làng Liễu Ngạn, tổng Hoàng Vân. Dự hội nghị có các đồng chí Trường Chinh (Tổng bí thư Đảng chủ trì), Võ Nguyên Giáp, Văn Tiến Dũng, Trần Đăng Ninh, Lê Thanh Nghị … Hội nghị đặt nhiệm vụ quân sự vào vị trí đặc biệt quan trọng, tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước, quyết định thống nhất các lực lượng vũ trang thành Việt nam tuyên truyền giải phóng quân, mở trường cấp tốc đào tạo cán bộ quân sự chính trị, xây dựng 7 chiến khu lớn trong cả nước (Hiệp Hòa nằm trong chiến khu II).

Công việc chuẩn bị tổng khởi nghĩa rất khẩn trương. Các đồng chí Ngô Tuấn Tùng, Ngô Duy Phương, Phạm Yên, Thành Quán … sau khi thoát khỏi nhà tù đế quốc được phân công về Hiệp Hòa hoạt động.

Được sự giúp đỡ của Trung ương, trực tiếp là đồng chí Trường Chinh, Lê Thanh Nghị, ngày 8/5/1945 một cuộc hội nghị đại biểu nhân dân các xã thuộc huyện Hiệp Hòa được triệu tập tại đình làng Quế Sơn (tổng Quế Trạo) bầu ra Ủy ban dân tộc giải phóng huyện và ra Nghị quyết tạm chia ruộng đất của hai đồn điền Cọ và Vát cho tá điền và nông dân nghèo, cùng với việc giảm tô 25 % cho nông dân. Như vậy Hiệp Hòa là huyện đầu tiên trong toàn tỉnh thành lập Ủy ban dân tộc giải phóng huyện và có Nghị quyết tạm chia ruộng đất. Ở một số xã tuy chính quyền cũ vẫn còn nhưng bị vô hiệu hóa, mọi việc nhân dân đều tìm đến cán bộ Việt Minh để xin giải quyết, nhiều lý trưởng tự tìm đến nộp bằng triện cho cách mạng. Bọn Nhật đóng ở huyện lỵ càng hoang mang, chính quyền tay sai chơi vơi vì mất dần chỗ dựa ở bên dưới.

Để tăng thêm lực lượng chiến đấu, ta chủ trương phát triển các đội tự vệ. Tại thôn Hòe Liễu (tổng Đức Thắng) một tiểu đội tự vệ được thành lập do đồng chí Nguyễn Văn Quang phụ trách huấn luyện, chỉ huy đội tự vệ là đồng chí Nguyễn Trọng Uẩn, sau này là cán bộ chính trị tiểu đoàn Thiên Đức. Lớp quân sự được mở tại Cẩm Bào do đồng chí Giang phụ trách. Lớp quân chính mở tại Mai Đình do do đồng chí Chân (tức Để) và đồng chí Khâm phụ trách và giảng dạy. Mặt trận Việt minh các xã cũng khuyến khích ai có vũ khí thì mang nộp cho cách mạng sẽ được thưởng, kết quả có khá nhiều vũ khí tốt như súng, lựu đạn, mìn (do quần chúng lấy được của địch) để trang bị cho tự vệ ta.

Trước áp lực của cách mạng, tri huyện Thái Vĩnh Thịnh hết sức hoảng sợ, đã nhắn tin xin được gặp cán bộ Việt Minh. Ta cử người đến liên lạc với tri huyện và bố trí cho tri huyện gặp đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh. Tri huyện xin quy thuận Việt Minh và nhận làm nội ứng khi quân cách mạng tấn công huyện lỵ.

Tối ngày 1/6/1945 một đơn vị vũ trang của tỉnh cùng với tự vệ Hoàng Vân do đồng chí Lương Văn Đài và đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh chỉ huy, bố trí lực lượng, triển khai kế hoạch chiến đấu. Bốn trung đội do đồng chí Đài trực tiếp chỉ huy đã tiến thẳng vào cổng huyện do tri huyện mở sẵn đón. Toàn bộ lính trong huyện nộp vũ khí đầu hàng. Ta tập trung tri huyện, nha lại, binh lính nghe đồng chí chỉ huy giải thích chính sách của Việt Minh, sau đó ta đốt toàn bộ sổ sách tài liệu, thu 30 súng. Riêng lục sự Liễn (phụ trách việc binh, quân sự của huyện trong chính quyền cũ) bị ta xử tử hình tại chỗ (đâm chết, đặt lên chõng, chất giấy tờ lên người và đốt) vì tội phản động, làm tay sai đắc lực cho Nhật, ngoan cố chống phá cách mạng, gây nhiều tội ác với nhân dân, đồng thời san bằng huyện đường, chấm dứt vĩnh viễn chính quyền của chế độ phong kiến thực dân và phát xít ở huyện Hiệp Hòa.

Cùng đêm 1/6/1945 sau khi lấy xong huyện Hiệp Hòa, lực lượng võ trang thừa thắng tiến sang đánh đồn Trị Cụ, dọc đường lại được bổ sung 10 tự vệ của ấp Ba Huyện. Trận chiến đấu xảy ra gay go quyết liệt. Ta đã chiếm được khu nhà văn phòng và nhiều chiến lợi phẩm, dồn địch vào một khu vực. Địch lợi dụng công sự kiên cố chống trả điên cuồng. Đồng chí Thắng, một tự vệ rất dũng cảm sông lên đặt mìn vào chân lô cốt địch bị hy sinh. Gần sáng ta rút quân khỏi đồn Trại Cụ. Trận này tuy ta chưa làm chủ trận địa, nhưng đã thể hiện tinh thần chiến đấu rất cao, gây cho địch ở đây hoang mang khiếp sợ.

Đêm 3/6/1945 ta tiến đánh đồn Chã thuộc huyện Phổ Yên. Trong đồn có 40 lính bảo an do đội Bẹ khét tiếng gian ác chỉ huy. Tự vệ Hoàng Vân phối hợp với đơn vị vũ trang của tỉnh và tự vệ Tiên Thù (Phổ Yên) biên chế thành 5 trung đội, chia làm hai mũi tiến công. Khoảng 2 giờ sáng ngày 4/6/1945 các mũi bí mật tiếp cận trận địa và bắt liên lạc với cơ sở nội ứng trong đồn. Mũi chính diện bí mật xông vào giết chết đội Bẹ, đồng thời nổi hiệu xung phong. Địch hoàn toàn bất ngờ, không kịp chống cự, đã hạ vũ khí đầu hàng. Ta thu được 40 súng, nhiều đạn dược và quân dụng, hàng trăm tấn thóc và trâu bò được chia cho nông dân. Hôm sau thống đốc Thái Nguyên là Cung Đình Vận đem lính về đàn áp phong trào cách mạng ở đây và giải vây cho đồn Chã, nhưng trước sức mạnh của tự vệ và quần chúng địch đã phải kéo quân đi nơi khác.

Cuối tháng 6/1945 Ban cán sự Đảng Bắc Giang đã thành lập hai trung đội tự vệ chiến đấu tập trung, trang bị vũ khí tốt. Một trung đội ở Hiệp Hòa, một trung đội ở Phú Bình. Cả hai trung đội có nhiệm vụ tác chiến đánh địch và huấn luyện cho các đội tự vệ ở địa phương, giữ gìn an ninh, bảo vệ chính quyền cách mạng. Trung đội trự vệ ở Hiệp Hòa đã phối hợp với tự vệ Yên Thế đánh chiếm huyện lỵ Yên Thế, đánh đồn Bố Hạ, phục kích đánh địch ở bến đò Phượng Đô (Phú Bình).

Ngày 12/7/1945 Ban cán sự Đảng tỉnh tổ chức một cuộc mít tinh, tuần hành lớn tại chân núi IA (thuộc xã Hòa Sơn) để biểu dương lực lượng cách mạng. Hàng vạn dân ba huyện Hiệp Hòa, Phổ Yên, Phú Bình mang theo vũ khí, cờ đỏ sao vàng, khẩu hiệu biểu ngữ, hàng ngũ chỉnh tề tạo thành dòng người dài tới 4-5 km, rầm rập tiến về địa điểm mít tinh. Nổi bật là những khẩu hiệu: “Không nộp xu thuế, một hạt thóc cho Nhật”, “Không đi phu, đi lính cho Nhật”, “Đả đảo phát xít Nhật”, “Việt Nam hoàn toàn độc lập”. Một cuộc biểu tình lớn chưa từng thấy trên đất Hiệp Hòa từ trước tới nay. Các đồng chí cán bộ chỉ huy quân sự đều đeo súng ngắn. Chiến sĩ mang súng, dây lưng có hai bao đạn, hai quả lựu đạn, quân phục màu nâu đồng loạt. Tự vệ các xã phần lớn mang kiếm, mã tấu, giáo mác. Cả biển người chăm chú nghe đồng chí Lê Quang Đạo phát biểu: “Thưa toàn thể đồng bào, đồng chí! Vận nước đã đến, chúng ta phải làm cách mạng để cho dân tộc được giải phóng, đồng bào được tự do …”. Sau đó đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh lên phát động quần chúng tham gia phong trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị lực lượng cùng cả nước đánh đuổi Nhật – Tây. Các đơn vị vũ trang của tỉnh, của huyện và tự vệ các xã biểu dương lực lượng thao tác động tác quân sự cho nhân dân xem trong tiếng hò reo, cổ vũ vang cả một vùng. Quần chúng ai cũng sung sướng tin rằng “Việt Minh cướp chính quyền đến nơi rồi, nhất định không phải nộp thuế cho địch nữa …” (hồi ký của đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh).

Trước khí thế cách mạng đang dâng cao, bọn địch ở đồn Hà Châu bị cô lập, hoảng sợ rút cả về huyện lỵ Phú Bình. Ở đồn Trị Cụ bọn lính mới điều về thấy tình thế không thể giữ nổi đã bỏ đồn tháo chạy về tỉnh. Hiệp hòa đã hoàn toàn giải phóng, là huyện được gải phóng sớm nhất trong hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang. Một phần huyện Phổ Yên và Phú Bình cũng được giải phóng. Khu an toàn Hiệp Hòa – Phổ Yên – Phú Bình trở thành khu căn cứ địa vững chắc, là chỗ dựa cho phong trào cách mạng cuả tỉnh Bắc Giang, nam phần Thái Nguyên và các vùng lân cận.

Sau khi Hiệp Hòa được giải phóng, chính quyền địch từ thôn xã đến tỉnh hoang mang, dao động, nhiều nơi chính quyền địch tê liệt tan rã từng mảng. Tình hình trên cho phép đảng bộ Bắc Giang phát động quần chúng khởi nghĩa giành chính quyền các phủ huyện, tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh.

Được sự chỉ đạo của Ban cán sự Đảng tỉnh, hai đội tự vệ vũ trang xuất phát từ xã Mai Đình vượt sông Cầu sang huyện Yên Phong (tỉnh Bắc Ninh) và huyện Đa Phúc (tỉnh Phúc Yên) tham gia khởi nghĩa cướp chính quyền thắng lợi. Đội đi Yên Phong do do đồng chí Đinh Văn Vân chỉ huy, có 30 người. Đội đi Đa Phúc do đồng chí Phạm Yên và nữ đồng chí Thuận (Thái Bảo) chỉ huy.

Ngày 13/8/1945 Nhật đầu hàng đồng minh không điều kiện và Hội nghị toàn quốc của Đảng quyết định phải kịp thời lãnh đạo toàn dân khởi nghĩa giành chính quyền. Một vinh dự lớn đối với nhân dân Hiệp Hòa lúc này là được cử 6 đại biểu đi dự Đại hội quốc dân ở Tân Trào (Tuyên Quang) ngày 16/8/1945. Đại hội thông qua mệnh lệnh khởi nghĩa của tổng bộ Việt Minh, cử ra Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam (tức Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam ) do cụ Hồ Chí Minh làm chủ tịch.

Ngày 18/8/1945 thị xã Phủ Lạng Thương và toàn tỉnh Bắc Giang được giải phóng.

Ngày 19/8/1945 đại diện nhân dân các xã của Hiệp Hòa tập trung tại huyện lỵ để dự mít tinh chứng kiến sự ra mắt của Ủy ban dân tộc giải phóng huyện do đồng chí Ngô Tuấn Tùng làm chủ tịch. Một lá cờ đỏ sao vàng to lớn, rực rỡ, tươi rói phần phật tung bay trên đỉnh ngọn cây đa cổ thụ tại trung tâm huyện lỵ. Sau đó đoàn người diễu hành qua đường 19 (đường Thắng – Đình Trám), hướng về thị xã Phủ Lạng Thương, dự mít tinh mừng ngày giải phóng toàn tỉnh Bắc Giang do mặt trận Việt Minh và Ban cán sự Đảng tỉnh tổ chức.

Ngày 20/8/1945 Ban huyện ủy Hiệp Hòa được thành lập để lãnh đạo nhân dân trong giai đoạn cách mạng mới, gồm các đồng chí Phạm Yên, Ngô Tuấn Tùng, Nguyễn Văn Cường (tức Ấp), Ngô Thị Liên (tức Diệp) … do đồng chí Phạm Yên làm bí thư.

Tài liệu tham khảo

1. Lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân Hiệp Hòa. Tập 1. Ban thường vụ huyện ủy xuất bản 1992.

2. Lịch sử Hà Bắc. Tập 1. Hội đồng lịch sử tỉnh Hà Bắc xuất bản 1982

3. Nơi giành chính quyền sớm nhất. Báo Người Đại biểu nhân dân. Đăng trên trang http://nguoidaibieu.com.vn/pPrint.aspx?itemid=5005

Bùi Thế Tâm biên soạn  ngày 14/1/2009 và đăng trên trang hiephoa.net