Nghệ sĩ Văn Tân sinh năm 1943, quê Lạng Giang, Bắc Giang. Ông nguyên là Phó đoàn trưởng Đoàn Kịch nói Hà Bắc, nguyên Phó giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh Bắc Giang, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Văn hóa – Nghệ thuật Bắc Giang, nguyên Phó đoàn trưởng Đoàn Nghệ thuật Chèo Bắc Giang. Từ năm 1974 đến nay, Nghệ sĩ Văn Tân đã có gần 2.000 lần thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu. Ông đã đi biểu diễn ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước. Ông đã được Trung tâm Sách kỷ lục và Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam trao tặng bằng Xác lập kỷ lục Việt Nam: “Người thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu và điện ảnh phục vụ nhân dân nhiều nhất”. Giáo sư Hoàng Chương – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và phát huy Văn hóa dân tộc Việt Nam, đánh giá: “Văn Tân là người thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu thành công nhất”. Nhân kỷ niệm 125 năm Ngày sinh nhật Bác Hồ (19-5-1890 – 19-5-2015), Nhà báo Nguyễn Hoàng Sáu đã có cuộc trò chuyện với Nghệ sĩ Văn Tân tại nhà riêng của ông ở đường Hùng Vương (thành phố Bắc Giang).

 

 

 

 

– Thưa Nghệ sĩ Văn Tân, được biết từ năm 1994 đến nay ông liên tục làm Chi hội trưởng Chi hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam tỉnh Bắc Giang, một Chi hội vững mạnh toàn diện, được bạn nghề yêu mến. Nhưng khán giả cả nước đã biết đến ông bởi ông là người thể hiện hình tượng Bác Hồ nhiều nhất. Không phải nghệ sĩ nào cũng có được niềm tự hào lớn lao như thế. Vậy chắc hẳn phải từ cơ duyên như thế nào?

 

– Thật sự điều này tôi đã từng được báo chí và khán giả hỏi rất nhiều rồi. Nay cũng xin được nói lại với các anh bộ đội thế này. Ngay sau ngày Bác mất độ một năm (1970), đồng chí Tố Hữu, lúc đó là Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương đã đưa ra yêu cầu: “Các văn nghệ sĩ nghiên cứu và sáng tác thể hiện hình tượng Bác Hồ trong phim ảnh và sân khấu, để sau ngày đất nước thống nhất, đồng bào miền Nam sẽ hiểu sâu sắc hơn về sự nghiệp cách mạng, cũng như tình cảm, tư tưởng, phong cách giản dị mà vô cùng vĩ đại của Người”. Dạo ấy, là diễn viên của Đoàn Ca múa kịch Hà Bắc, tôi đã mơ được một lần đóng vai Bác Hồ. Biết rằng, hình ảnh Bác Hồ ngoài đời thực đã trở nên rất thiêng liêng, ăn sâu vào trái tim, khối óc mỗi người, thể hiện hình tượng Người là thử thách lớn, với bất cứ loại hình nghệ thuật nào. Nhưng tôi đã âm thầm thực hiện ý nguyện này. Tôi tự tết tóc, làm râu, hóa trang… rồi suy nghĩ nung nấu việc viết một hoạt cảnh về Bác. Nhớ lại kỷ niệm hai lần may mắn và vinh dự được gặp Bác Hồ khi Người về thăm quê hương Bắc Giang (1961 và 1963), rồi qua phim ảnh, tôi cứ hình dung ra để cố gắng thể hiện hình tượng Bác trong hoạt cảnh kịch nói: “Kỷ niệm cao quý”. Và ngày 17-1-1974, lần đầu tiên tôi biểu diễn hình tượng Bác để báo cáo với lãnh đạo tỉnh. Đấy, cơ duyên chỉ có vậy thôi…

 

 

Nghệ sĩ Văn Tân (áo trắng) và tác giả.

 

– Vâng, ông có thể kể thêm về lần đầu thể hiện hình tượng Bác Hồ đã diễn ra như thế nào?

 

– Để vào vai diễn Bác Hồ, tôi được hóa trang rất kỹ lưỡng, để làm sao trên khuôn mặt, như: mũi, trán, cằm, râu, mái tóc… đều giống Bác. Nhưng điều quan trọng nữa là bản thân tôi phải luyện giọng nói, tập từ dáng đi đến phong cách, đặc biệt là ánh mắt trìu mến thân thương của Bác khi tiếp xúc với mọi người sao cho thật sự giống và có hồn. Đấy là điều vô cùng khó khăn. Để học hỏi kỹ lưỡng, tôi đến gặp đồng chí Vũ Kỳ, Thư ký riêng của Bác. Đồng chí Vũ Kỳ tặng tôi cuốn băng ghi lại những lần Bác diễn thuyết, đọc thơ… với 13 bài,  tôi mở băng để nghe, học theo. Tôi cũng lặn lội vào tận Nghệ An quê Bác để học giọng của người xứ Nghệ.  Và một điều nữa, tôi phải đọc, đọc rất nhiều, rất kỹ những bài nói, bài viết của Bác, để mà thấm cái chiều sâu trong cốt cách, tư tưởng của Người, chứ không đơn thuần chỉ là học thuộc kịch bản để diễn. Buổi diễn đầu tiên ấy khiến tôi vô cùng hồi hộp và lo lắng nữa, chỉ sợ mình diễn không đạt, làm ảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm của khán giả. Nhưng kết quả thật bất ngờ, những người có mặt trong đêm diễn đó đều công nhận, việc hóa trang và diễn xuất đã có những nét giống Bác Hồ ngoài đời, mở ra cơ hội để tôi và những diễn viên khác, có thể tự tin thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu, phim ảnh… Từ lần đầu tiên ấy, dẫu 41 năm qua, đã 1.784 buổi biểu diễn (tính đến 13-4-2015) mà tôi vẫn thấy vẹn nguyên cảm xúc trào dâng, thanh xuân như buổi ban đầu.

 

– Gần 2.000 lần thể hiện vai diễn đặc biệt như thế, với ông, đâu là kỷ niệm sâu đậm nhất?

 

– Mỗi lần được lên sân khấu thể hiện hình tượng Bác Hồ, đều là những kỷ niệm sâu sắc, là thêm một lần niềm xúc động trào dâng. Và tôi, trong trái tim mình có trái tim của Bác thương yêu mình, đang hòa cùng nhịp đập, để mình có thể thể hiện một cách tốt nhất, có hồn nhất, đem lại cảm xúc thiêng liêng, xúc động nhất trong lòng người xem. Đến nay, 63/63 các tỉnh, thành phố trên địa bàn cả nước, tôi đều đã được đến để biểu diễn. Mỗi lần bước ra sân khấu, khi khán giả vỗ tay, hô lên: “Bác Hồ, Bác Hồ!”, là tôi cảm thấy phải diễn sao cho chân thật đến từng chi tiết nhỏ. Tôi nhớ có lần diễn ở địa bàn vùng cao Bắc Cạn, hay ở Nghệ An, nhiều khán giả níu chân tôi: “Bác Hồ ơi, cháu mừng quá khi thấy Bác vẫn khỏe mạnh, còn gì hạnh phúc hơn thế nữa…”. Tôi cũng không kìm được nước mắt vì xúc động. Gần hai nghìn buổi biểu diễn, lần nào diễn xong tôi cũng ghi nhật ký để lưu lại những gì mà cả người diễn và người xem đều thể hiện trong đó. Mỗi nơi một nét, nhưng đều chung một cảm xúc: Ở đâu, dù miền xuôi hay miền ngược, dù đô thị hay vùng nông thôn, miền Nam hay miền Bắc, tất cả đều một lòng kính yêu Bác Hồ, đều thấy ở Bác Hồ một sự gần gũi, yêu thương, và nhất là, ai cũng cảm thấy như Bác Hồ  vẫn còn sống mãi, vẫn bên chúng ta…

 

– Khi đến biểu diễn với đơn vị quân đội, ông thấy có điều gì đặc biệt?

 

– Sinh thời, Bác Hồ đã dành cho cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang nói chung, Quân đội nhân dân Việt Nam nói riêng, một tình cảm vô cùng đặc biệt. Là người thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu, tôi cũng rất hiểu điều này. Chính vì vậy, những lần biểu diễn ở các đơn vị quân đội, tôi đều cố gắng tìm hiểu sâu kỹ và cố gắng thể hiện được tốt nhất tình cảm đặc biệt ấy.

Tôi có rất nhiều kỷ niệm khi diễn trong đơn vị quân đội, nhưng xin kể về mấy kỷ niệm. Đầu tiên là kỷ niệm với Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người Anh Cả của quân đội. Ngày 3-10-1992, tôi được vinh dự được mời đến nhà riêng của Đại tướng ở số 30 Hoàng Diệu. Vì biết Đại tướng là người gần gũi với Bác, tôi muốn hỏi xem mình thể hiện như vậy đã đúng với cốt cách, tinh thần, phong thái của Bác chưa, nhưng Đại tướng chỉ quay sang hỏi chuyện công tác, tình hình địa phương… Khi ra về, Đại tướng tặng tôi tấm ảnh có chữ ký đề tặng, nắm chặt tay tôi và nói: “Anh Văn Tân nhớ rằng: Đại tướng đánh bại nhiều tướng đế quốc nhưng cũng chỉ làm đóa hoa nhài bên hiên Bác đấy nhé!”. Sự khiêm tốn, thân tình đó của vị tướng lừng danh đã cho tôi thêm bài học quý về thể hiện hình tượng Bác sao cho đạt độ gần gũi, đời thường nhất. Còn kỷ niệm về đơn vị quân đội, ngày 22-12-1992, tôi được mời vào Cần Thơ để biểu diễn phục vụ Hội nghị gặp mặt các anh hùng, chiến sĩ thi đua kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ của Quân khu 9. Diễn xong, Đại tướng Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Đoàn Khuê, Thượng tướng Trần Văn Trà, Trung tướng Nguyễn Đệ… rồi cả các đại biểu bên dưới ào lên sân khấu vây quanh tôi. Có người mắt kém cứ ôm lấy tôi, rờ lên mặt, vuốt chòm râu, thốt lên: “Bác Hồ ơi! Bác về với chúng con đây rồi!…”. Tôi không ngăn được hai hàng nước mắt vì xúc động. Đại biểu cứ vây quanh mãi, khiến các đồng chí vệ binh phải nhắc: “Các cụ anh hùng ơi, chúng con có ý kiến thế này. Đây là nghệ sĩ thể hiện hình tượng Bác Hồ, mời các anh hùng, các cụ xuống ghế để hội nghị được tiếp tục ạ!”. Tôi càng hiểu, với những cán bộ, chiến sĩ, các anh hùng quân đội, họ đã từng vào sinh ra tử, từng thi đua lập công dâng Bác, thì tình cảm với Bác trong trái tim họ cũng thật vô cùng đặc biệt… Ngày 19-1-1994, lần đầu tiên tôi được đến Huyện đảo Trường Sa biểu diễn phục vụ anh em cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ canh giữ một phần lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc. Ở nơi đầu sóng ngọn gió, với những người lính biển còn bao khó khăn, vất vả và cả những hy sinh, được thể hiện hình tượng Bác Hồ, tôi xúc động vô cùng khi nhắc lại lời dạy của Người: “Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có ngày, có trời, có biển. Bờ biển ta dài và đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó”…

 

– Cảm xúc của ông khi được tôn vinh “Người thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu nhiều nhất” như thế nào?

 

– Như các bạn đã biết, đã có rất nhiều nghệ sĩ hóa thân vào hình tượng Bác Hồ, cả thời trẻ và sau này. Thể hiện hình tượng Bác Hồ thời trẻ, thời là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, hay Chủ tịch Hồ Chí Minh trong kháng chiến chống Pháp… thì đã có một số nghệ sĩ biểu diễn thành công, được khán giả ghi nhận như: Sĩ Hùng, Đức Trung, Tiến Thọ, Ngọc Thủy, Tiến Hợi… 

Là một nghệ sĩ vinh dự được vào hình tượng Bác Hồ khi về già, tức là ở độ tuổi “xưa nay hiếm”, tôi có may mắn trong thời kỳ Bác còn sống, được hai lần được đón Bác về thăm Bắc Giang và Hà Bắc cũ. Về hình thể cũng tương đối thuận lợi. Mỗi người đều có những thế mạnh riêng khi hóa thân thể hiện hình tượng Bác Hồ. Tôi được ghi nhận là người thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu nhiều nhất, còn thành công nhất thì cũng tùy vào cảm nhận của khán giả, tôi không dám nghĩ mình là nhất. Nhận được sự tôn vinh này, tôi rất xúc động và cảm thấy rằng, mình phải phấn đấu nhiều hơn nữa, để tiếp tục thể hiện hình tượng Bác Hồ được tốt nhất, không phụ lòng tin, lòng yêu mến của khán giả. Tôi không cho phép mình được thỏa mãn, dừng lại. 

 

Trong dịp kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất Tổ quốc, và 125 năm Ngày sinh nhật Bác, tôi được Ban Tuyên giáo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh mời vào biểu diễn phục vụ. Đây là lần thứ 19 tôi vào Thành phố Hồ Chí Minh biểu diễn. Bây giờ tuổi đã cao, sức khỏe cũng đã giảm, song tôi luôn coi đây là vinh dự đặc biệt, phải khắc phục mọi khó khăn để tiếp tục thể hiện hình tượng Bác được tốt nhất với đồng bào, chiến sĩ miền Nam nói chung. Đặc biệt là biểu diễn phục vụ đồng bào, chiến sĩ Thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu.

– Vâng, rồi mai đây “tre già, măng mọc”, chắc sẽ có người tiếp nối ông để thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu, điện ảnh. Nếu có một lời nhắn nhủ, ông sẽ nói với họ điều gì?

 

– Tất nhiên, không chỉ trên sân khấu, mà nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác, hình tượng Bác Hồ chắc chắn sẽ còn được các tác giả kịch bản, đạo diễn, diễn viên thể hiện. Các bạn diễn thế hệ sau có cái khó hơn thế hệ chúng tôi là chỉ được biết về Bác Hồ qua phim ảnh lưu trữ chứ không có được thực tế, hoặc cảm xúc như thế hệ chúng tôi. Tôi tin sẽ có nhiều người tâm huyết với vai diễn đặc biệt này. Tôi đã từng trực tiếp truyền thụ kinh nghiệm thể hiện hình tượng Bác Hồ cho một số nghệ sĩ, như: Cao Ngọc Ngãi (Đoàn Kịch nói Nghệ An), Tiến Mộc (Nhà hát Kịch nói Quân đội), Thái Phụ (Đoàn Cải lương Nhạn Trắng – Bình Thuận), Hoàng Long (Đoàn Nghệ thuật Ngôi sao xanh – Bộ đội Biên phòng)… Tôi vẫn thường chia sẻ với bạn nghề: Các bạn có được điều kiện tốt hơn về kỹ thuật hóa trang, sân khấu,… chịu khó học hỏi, nghiên cứu, cộng với cảm xúc tình cảm thiêng liêng trong trái tim, thì chắc chắn rằng, các bạn sẽ thể hiện thành công hình tượng nghệ thuật Bác Hồ. 

 

– Và với riêng ông, suốt chặng đường hơn bốn thập kỷ thể hiện hình tượng Bác Hồ, ông tâm đắc nhất điều gì trong việc học tập, noi gương Bác?

 

– Thực sự là từ niềm vinh dự đặc biệt được thể hiện hình tượng Bác Hồ đã khiến tôi lúc nào cũng tâm niệm phải giữ được tư cách, tác phong, lối sống ở mọi lúc, mọi nơi. Chung quy là tôi tự răn mình phải học Bác trước hết và trên hết là nhân cách, tức là học làm người. Do vậy, tôi đã tự ghi nhớ cho mình 10 điều răn hằng ngày: “Thứ nhất vui khỏe thật thà/ Thứ hai công việc cửa nhà thật chăm/ Thứ ba công việc siêng năng/ Thứ tư người giúp biết ơn công người/ Thứ năm chống mọi bệnh lười/ Thứ sáu sự nghiệp tình đời thủy chung/ Thứ bảy tốt xấu chịu cùng/ Thứ tám nhất nhất vững lòng tự tin/ Thứ chín nghị lực phi thường/ Thứ mười có Đảng mở đường tiến lên/ Mười điều luôn nhớ không quên/ Rèn tâm, rèn đức, rèn trí, mới mong nên người/ Người ta sống ở trên đời/ Đức mà bền gốc thì tài bền lâu…”.

 

– Trân trọng cảm ơn Nghệ sĩ Văn Tân đã dành cho Tạp chí Văn hóa quân sự cuộc trò chuyện này! Kính chúc ông mạnh khỏe, để tiếp tục thể hiện hình tượng Bác Hồ trên sân khấu, đáp lại niềm tin yêu mà khán giả cả nước dành cho!

 

Nguyễn Hoàng Sáu (thực hiện)